Þrátt fyrir áratuga baráttu er orðið ljóst að krafan um kvensæmandi laun hefur ekki hlotið náð fyrir augum þeirra er greiða launin. Fyrstu lög um jöfn laun kvenna og karla í ákveðnum starfsstéttum voru sett árið 1945. Fyrir rúmlega hálfri öld! Árið 1961 voru samþykkt á Alþingi lög um launajöfnuð kvenna og karla. Árið 1975 litu svo fyrstu jafnréttislögin dagsins ljós og hafa þau lög verið endurskoðuð síðan. Þrátt fyrir að vilji þeirra karla og kvenna sem hafa setið á Alþingi undanfarna áratugi sé skýr og birtist í lögum eru kvenmenn enn í dag ekki taldar jafn verðmætir starfskraftar og karlmenn og fá þar af leiðandi ekki jafn mikið greitt og karlmenn. Heildarlaun kvenna eru einungis 59% af heildarlaunum karla og ótútskýrður launamunur milli kvenmanna og karlmanna er nær óbreyttur. Óútskýrður launamunur kynjanna er um 16%. Það þýðir að þrátt fyrir að tekið hafi verið tillit til starfsstéttar, aldurs, starfsaldurs og vinnutíma er enn óútskýrður kynbundinn launamunur.
Í könnun frá árinu 1994 kom í ljós að barneignir hafi í för með sér minni áhuga kvenna á ábyrgðarstöðum og stöðuhækkunum en aukinn áhuga karla. Í dag er öldin önnur og enginn munur er á áhuga karla og kvenna hvað þetta varðar. Þrátt fyrir þessar breytingar hefur launamunur ekki breyst til batnaðar.
Hvað þýðir þetta þá? Er þá hvorki nægilegt að setja lög sem banna kynbundna launamismunum né að hvetja konur til aukins metnaðar svo þær sækist eftir ábyrðgarstöðum og stöðuhækkunum? Ef það er ekki nóg að konur þori, geti og vilji, hvað þá?
Það er að minsta kosti ljóst að við getum ekki látið hér við sitja. Þær raddir sem hafa mótmælt þessum „öfga“ femínisma á þeim forsendum að hlutirnir muni breytast með tíð og tíma fá að minnsta kosti ekki hljómað óáreittar af minni hálfu lengur. Það er ekki nóg að segjast vilja breytingar ef ekkert má gera svo að þær verði.
Í fyrsta lagi er augljóst að launamunur þrífst betur í skjóli launaleyndar og gerir stjórnendum auðveldara að hygla fólki á ófaglegum grunni líkt og á grunni kynferðis. Auðvitað eru ekki allir stjórnendur vond karlrembusvín sem vilja konur aftur heim á bak við eldavélina. Það breytir því þó ekki að það eru stjórnendur sem ákvarða laun (a.m.k í flestum tilfellum) og þeir hafa einfaldlega ekki verið að standa sig fram til þessa með að uppræta launamun kynjanna, sama hvaða orsakir þar búa að baki. Launleynd kemur einfaldlega í veg fyrir að samstarfsfólk geti borið saman laun sín og komist að því hvort kynbundinn launamunur er til staðar eða ekki. Launaleynd veitir þannig stjórnendum yfirburða samningsstöðu.
Það er ekki lengur réttlætanlegt að segja að konur verði einfaldlega að herða sig og sækjast eftir hærri launum. Sumar konur sækjast áreiðanlega eftir hærri launum og fá þau, aðrar ekki. Það er þó staðreynd að svo lengi sem konum er ekki gert kleift að bera laun sín saman við samstarfsfélaga sína af hinu kyninu vegna launaleyndar er þeim ekki gert kleift að leita réttar síns hvað þetta varðar. Ég veit að minsta kosti ekki um margar konur sem eru tilbúnar til að höfða dómsmál vegna þess að þær hafi sterklegan grun um að Jón í næsta bás sé örugglega með hærri laun.
Í rannsókn Guðbjargar Vilhjálmsdóttur á nemendum í 10. bekk grunnskóla kom í ljós að strákar nota mun víðari tekjuskala en stelpur þegar þeir leggja mat á laun sín í framtíðinni, þ.e. strákar sjá fyrir sér mun hærri tekjur í framtíðinni en stelpur. Ef að hugmyndin um kynbundinn launamun er þegar orðin rótgróin grunnskóla er nokkuð ljóst að framtíðin er ekki björt hvað varðar upprætingu á launamun nema að gripið verði til aðgerða.
Þetta er ennfremur athyglisverð niðurstaða í ljósi orðræðu frjálshyggjufólks um að launamunur milli kynja sé fyrirbæri bundið við eldri kynslóðir og muni hverfa í framtíðinni þegar hin nýja kynslóð markaðshyggjunnar tekur við. Kynslóð þar sem allir eru jafnir hvað varðar möguleika og framgang, óháð kyni. Samkvæmt niðurstöðum Guðbjargar virðist sá hópur sem hún rannsakaði því miður ekki vera sú kynslóð sem kemur til með að útrýma kynbundnum launamun. Stelpurnar virðast einfaldlega ekki „sjá“ efstu stig launaskalans og mun þar af leiðandi ekki koma til hugar að biðja um slík laun.
Til þess að koma í veg fyrir að næstu kynslóðir ræði áfram um kynbundinn launamun þarf að huga að því hvað það er sem valdi honum. Hvað veldur til að mynda því að konur konur sjái ekki hæstu skala launastigans? Ætli það sé kynbundinn aumingjaskapur, eitthvað genabundið sem væri sniðugt að láta Decode rannsaka?
Svar mitt er augljóslega nei. Ástæður fyrir kynbundnum launamun má rekja til ríkjandi þjóðfélagsskipulags, aldarlangrar hefðar karlaveldis og stöðugra skilaboða til kvenna (og karlmanna) að karlmenn séu meira virði og eigi að hafa hærri laun?
Nú er kominn tími til að segja stopp, ekki meir og grípa til aðgerða sem virka. Það er ekki nóg að segjast vilja breytingar. Það þarf breytingar.
Greinin birtist á Morgunpóstinum 25. október
