Elías Jón

Allir sem unnið hafa á fjölmiðlum hafa einhvern tíman orðið vitni að eða jafnvel tekið þátt þrætum um það hvort hlutverk fjölmiðla eigi að endurspegla áhuga almennings eða upplýsa hann hluti sem fjölmiðlum finnast mikilvægir en almenningur hefur ekki áttað sig á. Stjórnmálamenn standa líka oft frammi fyrir þessari spurningu – það er hvort þeir eigi að fylgja almenningsálitinu eða ganga gegn straumnum. Ástæða þess að ég rifja þetta upp nú er umfjöllun fjölmiðla um sveitastjórnarkosningarnar sem fara fram í dag, en þó einkum ljósvakamiðlanna og sérstaklega Ríkisútvarpsins.

Andinn í samfélaginu hefur markast af mikilli þreytu gagnvart stjórnmálum. Það er skiljanlegt. Það er langt síðan jafn mikil átök hafa verið á sviði stjórnmálanna og um jafn stór mál og verið hefur. Átökin eiga sér jafnt stað á milli stjórnar og stjórnarandstöðu, milli stjórnarflokkanna og einnig innan allra stjórnmálaflokka. Þó þessi átök séu af mörgu leyti eðlileg við þær aðstæður sem nú eru upp, þar sem við göngum meðal annars í gegnum hugmyndafræðilegt uppgjör, birtast þau almenningi sem óeining. Þessi óeining vekur áhyggjur og dregur úr tiltrú fólks á að stjórnmálin hafi getu og burði til þess að leysa úr þeim verkefnum fyrir liggja. Eðlileg viðbrögð við þessu er því að segjast vera þreyttur á stjórnmálum og að þetta fólk og þessir flokkar séu öll eins. Undir þetta hafa fjölmiðlar tekið og reyndar beinlínis ýtt undir þessa skoðun.

Í þessum anda hefur Ríkissjónvarpið unnið kosningaumfjöllun sína. Þar vantar ekkert upp á metnaðinn því hvert sveitafélagið á fætur öðru landið um kring hefur verið heimsótt. Það sem vantar er greinandi umfjöllun og dýpri umræða um þá valkosti sem eru í boði. Mestur tíminn hefur farið í að spyrja fólk í heitum pottum, frystihúsum og sjoppum álits á stjórnmálunum í sveitafélaginu. Fólkið upplýsir áhorfendur um væntingar sínar en þegar kemur að því að segja hvað það ætli að kjósa vefst þeim tunga um tönn. Ástæðan er sú að enginn veit almennilega fyrir hvað framboðin standa. Ekki bætti ríkisútvarpið úr því með því að gefa einum frambjóðanda frá hverju framboði 20-30 sekúndur til þess að ryðja út úr sér öllu því sem honum gat mögulega dottið í hug sem fengi fólk til þess að kjósa sig. Þá er ekki pláss fyrir neitt nema frasa. Allir eins.

Það var síðan ekki fyrr en undanfarna tvo daga að kjósendur í stærsta sveitafélaginu, Reykjavík, fengu tækifæri til þess að sjá oddvita framboðanna þar gera grein fyrir sinni stefnu og málefnum. Skjár einn varð fyrstur til og bauð öllum átta í spjall við Sölva á miðvikudagskvöldið. Því miður bauð formið ekki sérlega vel upp á að frambjóðendur gætu skorið sig úr og komið sínum málum á framfæri. Saman höfðu átta frambjóðendur 40 mínútur, að meðaltali 5 hver, til þess. Á föstudagskvöldið endurtóku Ríkisútvarpið og Stöð tvö nánast sama leikinn. Reyndar undanskyldi Stöð tvö þrjú framboð úr sínum þætti. Það gerðu þau væntanlega til þess að efla umræðuna en virtust á móti ekki átta sig á því hversu ólýðræðislegt það er, í raun svik við kjósendur, að útiloka þrjú framboð frá svo mikilvægum umræðum.

Ríkisútvarpið opnaði sínar umræður á því að ræða við frambjóðendurnar um niðurstöður skoðanakannana í 10 mínútur líkt og kjósendur ættu að byggja val sitt á þeim. Að því loknu kom langt innslag af ferðum fréttamanna í heita potta og veralunarmiðstöðvar þar sem kjósendur auk upprifjunar á atburðum líðandi kjörtímabils. Að því loknu töluðu stjórnendur þáttarins um að innslagið sýndi mikið óþol kjósenda gagnvart stjórnmálum og vildu ræða það við frambjóðendurna. Þegar nær hálftími var liðinn af þættinum höfðu stjórnendur þáttarins en ekki gert tilraun til þess að fá það fram fyrir hvað frambjóðendurnir stóðu. Svipaða sögu er að segja af þáttum Skjás eins og Stöðvar 2.

Fjölmiðlar hafa því gert afskaplega lítið til þess að hjálpa kjósendum að taka málefnalega rökstudda ákvörðun um hvað þeir ætla að kjósa. Þvert á móti hafa þeir varið dýrmætum tíma sínum í að grynnka umræðuna. Fjölmiðlafólk virðist hafa mestan áhuga á að tala um skoðanakannanir og þreytu fólks á stjórnmálum, sem eru vissulega verðug umræðuefni en hjálpa kjósendum lítið við að gera upp hug sinn dagana fyrir kjördag.

Eftir að hafa horft á borgarstjórnarumræður sjónvarpsstöðvanna þriggja væri ég engu nær ef það væri það eina sem ég ætlaði mér að byggja ákvörðun mína á. Það eina sem stendur eftir virðist vera að það gæti verið ágætis mælikvarði að spyrja framboðin hvað þau myndu gera ef 250 milljónir væru til í borgarsjóði. Einar Skúlason oddviti Framsóknarflokksins beið reyndar ekki eftir þeirri spurningu á Skjá einum heldur svaraði henni óspurður. Í tilraun til að skilja sig frá Bestaflokknum, eða eitthvað svoleiðis, benti hann á að að fá Ísbjörn í Húsdýragarðinn, hið stóra mál Bestaflokksins, myndi kosta 250 milljónir króna. Þá bjóst ég við að hann segði að fyrir slíka fjárhæð mætti gera margt til þess að styrkja velferðar- og menntakerfið… en áður en ég lauk þeirri hugsun sagðist hann miklu frekar vilja nýta fjárhæðina til snjóframleiðslu í Bláfjöllun. Þetta minnti mig á að Hanna Birna Kristjánsdóttir og félagar hennar í Sjálfstæðisflokknum ákváðu að verja álíka fjárhæð í golfvöll fyrir stuttu. Munurinn á þessum framboðum er sem sagt ísbjörn, snjór og golfvöllur en öll virtust þau gera ráð fyrir að milljónirnar 250 kæmu af himnum ofan því ekkert þeirra ætlaði að auka tekjur borgarinnar.

Sóley Tómasdóttir, oddviti Vinstri grænna eyðilagði hins vegar þennan leik með því að segja að engir slíkir peningar myndu falla af himnum ofan – það væri útilokað. Borgin þyrfti að auka tekjur sínar standa við loforð um að verja grunnþjónustu borgarinnar og það vildi hún gera það með því að hækka útsvarið. Dagur B. Eggertsson oddviti Samfylkingarinnar vildi skapa rosa mikla atvinnu en virtist heldur ekki búast við peningum ofna af himnum og sagðist því ætla að borga hana með lánum. Ólafur F. Magnússon oddviti H-listans er nú þegar búinn að eyða sínum 250 milljónum, reyndar 650 milljónum, í kaup á þremur gömlum húsum við Laugarveg. Baldvin Jónsson oddviti Reykjavíkurframboðsins var mest umhugað um að bæta rekstur borgarinnar og talaði í því samhengi um að selja eignir (einkavæða?) og taka lán ef það skilaði ekki nógu miklu. Helga Þórðardóttir, oddviti Frjálslyndaflokksins, lét lítið fyrir sér fara og því áttaði ég mig ekki á því hvað hún stóð fyrir, nema hún sagðist vera á móti Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Þessi mynd sem ég lýsi hér að ofan er auðvitað ekki sanngjörn og líklega ekki rétt í öllum tilfellum. Þetta er hins vegar sú mynd umfjöllun sjónvarpsstöðvanna býður kjósendum upp á. Það er ekki skrítið að stjórnmálamenn skuli festast í frösum. Það er vegna þess að þeir hafa engin tækifæri haft til þess að koma máli sínu á ýtarlegan hátt á framfæri við kjósendur í gegnum fjölmiðla. Einu leiðirnar eru greinaskrif í blöðin en þau nennir enginn kjósandi að lesa enda eru stjórnmálin bara frasar og leiðindi eins og kemur fram í sjónvarpinu. Eftir stendur að það er undir kjósendum komið hafa frumkvæði að því að kynna sér málefnin og frambjóðendur með því að skoða heimasíður, bæklinga eða heimsóknum á kosningamiðstöðvar. Ef þeir gera það ekki, og fæstir gera það, þá munu kjósendur byggja atkvæði sitt á mynd fjölmiðla.

Þá er ég kominn aftur að þeirri umræðu sem ég nefndi hér í upphafi. Mér sýnist það sjónarmið hafa orðið ofan á hjá fjölmiðlum að þeir eigi frekar að endurspegla áhuga almennings en upplýsa hann hluti sem fjölmiðlum finnast mikilvægir en almenningur hefur ekki áttað sig á.

Mikið er um áskoranir frá svæðisfélögum og hópum félagsmanna Vinstri grænna til þingmanna flokksins um að þeir fylgi sannfæringu sinni við afgreiðslu þingsályktunartillögu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Allar þessar áskoranir virðast gera ráð fyrir að sannfæring þingmannanna sé sú sama og þeir sem undir þær skrifa – að halda eigi tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu eða bara fella þingsályktunartillöguna.

Hvað ef einhverjir þingmenn hafa aðra sannfæringu? Að þeir telji til dæmis að þingsályktunartillagan feli í sér bestu leiðina til þess að leiða málið til lykta – að þeir vilji einfaldlega fá að segja NEI þegar samningur liggur fyrir. Eiga þeir engu að síður að fylgja sannfæringu áskorendanna?

Ég veit hvernig ég tæki hrósi frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins væri ég þingmaður Vinstri grænna. Ég yrði skelfingu lostinn og myndi velta fyrir mér hvað ég væri að gera rangt.

Það er augljóst að þingmenn stjórnarandstöðunnar eru fyrst og fremst að reyna að nýta sér staðfasta andstöðu Ásmundar Daðasonar við Evrópusambandsaðild til þess að ná höggi á ríkisstjórnina fremur en að berjast gegn aðild. Þetta kom glögglega í ljós þegar Ásmundur hætti við að vera meðflutningsmaður breytingartillögu um að haldin yrði sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort sæki eigi um aðild. Um leið og hann dró sig í hlé hvarf áhugi allra hinna – formaður og varaformaður Sjálfstæðisflokksins urðu einu flutningsmennirnir.

Það er annars gott hjá Ámundi að vera svona harður á sínu í þessu máli sem er augljóslega hans hjartans mál. Ég skil þó ekki alveg afhverju maður sem er svo harður í andstöðu sinni við Evrópusambandsaðild „að engin rök fái því breytt“ ætti að vilja tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Segir samviskan honum ekki að greiða atkvæði gegn öllum tillögum sem gætu mögulega leitt til aðildar?

Tal um að hann sé kúgaður er svo óskiljanlegt. Ég get ekki ímyndað mér að þingmenn stjórnarflokka undanfarinna áratuga hefðu getað farið fram með svipuðum hætti – Ásmundur hefur sagt það sem hann hefur viljað um málið hingað til án nokkurra afleiðinga. Það er hins vegar mjög skondið að fylgjast með vandlætingu Sjálfstæðismanna vegna þessa. Einn daginn hneykslast þeir yfir að  stjórnarþingmenn séu ekki sammála og hinn yfir því að þeir megi ekki vera ósammála.

Drengur varð Guðjón Ottó í gær. Í dag fór hann ásamt stoltum foreldrum og gerði það opinbert í þjóðskrá. Síðan fór hann sína fyrstu ferð í bankann í dag og lagði þar inn peninga… er sumsé fjármagnseigandi.

Þó að Vinstri græn hafi unnið kosningasigur þá náðust þær breytingar ég hafði vonast eftir ekki í gegn.

Hægrisinnaður stóriðjuflokkur mun áfram leiða ríkisstjórn. Þrátt fyrir allt fær Sjálfstæðisflokkurinn fjórðung atkvæða og Framsóknarflokkurinn bætir við sig. Svo fengum við nýjan popúlistaflokk inn á þing í staðinn fyrir Frjálslyndaflokkinn. Fjórir af fimm flokkum á Alþingi eru enn hægriflokkar.

Getur það svo verið að kratarnir  séu að gíra sig upp í að hlaupast frá möguleikanum á hreinni vinstri stjórn? Mér sýnist það, en vonandi sannast ekki hið forkveðna um að kratarnir svíki alltaf.

En þetta er það sem fólkið vill. Mikil skelfing getur lýðræðið verið mistækt.

Morgunblaðið hefur verið eins og hryllingssaga aflestrar að undanförnu. Ritstjórn blaðsins virðist vera alveg lafandi hrædd við að flokkurinn þeirra verði settur á ís í kosningunum. Svo reyna þau að gera lesendur sína enn hræddari með hryllingssögum um vinstrimenn.

Hingað til hef ég talið að í þesari ritstjórn sé að finna sæmilega vitiborið fólk; þegar þau virðast ekki átta sig á því að við erum nú  þegar að upplifa hryllingssögu Sjálfstæðisflokksins fer ég að efast um það. Vonandi er það samt bara hræðslan við nýja eigendur sem skýrir það. Hvað þau óttast skil ég hins vegar ekki.

Það er erfitt og óþægilegt að sjá jafn sögufrægan og gamalgróinn stjórnmálaflokk og Sjálfstæðisflokkinn ætla að leysast svona upp.

Tilgangur þess að nota kynjakvóta og fléttulista  í Vinstri grænum hefur alltaf verið að auka hlut kvenna á Alþingi og í stjórnmálum. Tilgangur þeirra hefur aldrei verið að tryggja áframhaldandi yfirburðahlut karla á Alþingi og í stjórnmálum.

Þess vegna þarf ekki einu sinni að ræða það hvort færa eigi karla upp á kynjakvóta. Það stangast augljósa á við stefnu flokksins, að  minnsta kosti á meðan karlar sitja í meira en 60% þingsæta.

Þegar niðurstaða prófkjara liggja fyrir þá virðist það vera skylda pólitískra andstæðinga að finna eitthvað neikvætt við hana. Niðurstaðan í forvali Vinstri grænna er eiginlega það góð að það er ekki hægt gangrýna hana.

…En menn finna nú samt eitthvað.

Nú er forvalið orðið ósigur grænu gildanna í flokknum. Ástæðan? Jú, Kolbrún Halldórsdóttir lenti í öðru þriðja sætinu. Það virðis hafa farið framhjá fólki að Katrín Jakobsdóttir og Svandís Svavarsdtórri eru í tveim fyrstu sætunum, Árni Þór Sigurðsson í öðru og Álfheiður Ingdóttir í þriðja. Öll hafa þau verið öflugir talsmenn umhverfis- og náttúruverndar, sérstaklega Svandís á undanförnum misserum.

Áherslur Kolbrúnar í umhverfis- og náttúruverndarmálum er ekki ástæða þess að hún hafi lent í þriðja sæti. Þvert á móti tel ég að það hafi hjálpað henni frekar en hitt. Mér þykir líklegat að hin margtuggna krafa um endurnýjun sé ástæðan enda var Kolbrún eini þingmaður flokksins í forvalinu sem setið hefur síðan 1999. Hin komu öll inn á þing 2007.

Þetta forval er nær því að vera sigur fyrir grænu gildin heldur en ósigur því flest bendir til þess að þriðja sætið sé þingsæti. Niðurstöður forvalsins munu því stuðla að fjölgun, ekki bara kvenna á Alþingi, heldur líka grænum þingmönnum.

Það var vandræðalegt að horfa Kastljós í gærkvöldi þar sem Björg Eva og Kjartan Magnússon, borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins,ræddu fréttir vikunnar.

Þau byrjuðu að ræða um mögulega álversuppbygginu í Helguvík og tengd mál.

Kjartan hlýtur, sem varformaður(og fyrrverandi formaður) stjórnar Orkuveitu Reykjavíkur,  að teljast helsti sérfræðingur Sjálfstæðisflokksins í orkumálum. Þá er hann nýlega búinn að  samþykkja raforkusamning Orkuveitunnar við Century Aluminum vegna umrædds álvers, bæði í stjórn Orkuveitunnar og í borgarstjórn. Ég taldi því að Kjartan væri sérstaklega vel upplýstur stöðu áliðnaðarins í heiminum í ljósi þess að hann var nýlega búin að samþykkja að binda alla nýja orkuframleiðslu Orkuveitunnar næstu 5 til 10 árin í raforkusamningi við álframleiðanda. Það var öðru nær.

Björg Eva leit út fyrir að vera sérfræðingurinn. Vissulega er hún vel upplýst um þessi mál enda erum við búin að skrifa mikið um þau í Smugunni. En verður maður ekki að gera þá kröfu að maður í stöðu eins og Kjartan hafi afburðarþekkingu á málaflokknum,  í það minnta góða þekkingu? Kjartan virtist hins vegar ekki vita neitt – eins og hann hefði hreinlega ekki aðgang að internetinu.

Þetta er kannski dæmigert fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Þar hafs margir verið talaðir uppi í að vera snillingar, en þegar á reynir eru þeir bara slappir gosar í jakkafötum.